در جنگلی حوالی قصر پادشاه منطقه‌ای بود نزدیک یک دریاچه که هیچ یک از شکارچیان از آنجا زنده برنمی‌گشتند. روزی جوانی به شهر آمد و داوطلب شد تا راز این دریاچه را کشف کند. جوان با همراهی سه مرد دیگر آب دریاچه را خالی کردند. در ته دریاچه مردی بود تنومند با موهایی به رنگ آهنِ زنگ‌زده. او را به قصر آوردند. پادشاه مرد آهنی یا آیرون جان را در قفسی زندانی کرد و کلید را به ملکه سپرد. ملکه کلید را زیر بالشت خود نگه می‌داشت. روزی توپ طلای پسر هشت ساله پادشاه داخل قفس افتاد. آیرون جان گفت که در ازای آزاد شدن توسط پسر توپ را به او پس خواهد داد...

رابرت بْلای در کتابی که شرح این داستان را نوشته است می‌گوید پسر قصه ما احتمالا تا ده یا بیست سال بعد، بی‌خیال توپش خواهد شد. اما شاید در سی‌و‌پنج سالگی، بتواند به مذاکره با آیرون جان و دزدیدن کلید از زیر بالشت مادر فکر کند. و اضافه میکند: "هیچ مادری که سرش به تنش بیارزد نخواهد گفت: بیا پسر گلم. یه بوس به مامان بده و کلید رو بگیر."

بلای میگوید پسرها برای مرد شدن نیاز به یک مادر مذکر دارند. یعنی مردی که مانند مادر آنها را بپرورد. اما هیچ زن دیگری هرقدر هم مقتدر، قوی، ثروتمند، با تدبیر و باهوش یا مهربان باشد هرگز نمی‌تواند این نوع پرورش را به انجام رساند. بلای معتقد است پسرهایی که نتوانند کلید را از زیر بالشت مادر بدزدند هیچ وقت مردانگی را به کمال تجربه نمیکنند.

منظور رابرت بلای (اگر من درست متوجه شده باشم) این است که دزدیدن کلید از زیر بالشت مادر توسط پسران نماد جدا شدن پسر از مادر است. نه از محبت او. بلکه جدا شدن از سیطره نگاه زنانه به مردانگی. یعنی دیدن مردانگی از چشم مردان و نه یک زن. یعنی امکان شناختن مردانگی از لابلای روایتهای مردان دیگر (و نه حتی صرفا پدر) درباره زندگی، درباره خیر و شر، درباره مشکلات، درباره زنها، درباره همه چیزهایی که هویت یک مرد را میسازد.

دزدیدن کلید جسارت رفتن به اتاق خواب مادر را می‌طلبد. پیدا کردن زمان مناسب مهم است. باید نقشه داشته باشی. مطمئن باشی که میخواهی با آن کلید، آیرون جان را آزاد کنی. و مهمتر از همه تصمیم بگیری بعد از آزادیِ آیرون جان با او بروی.

برزو (دانشجوی پزشکی که مرید قهرمان شوکت است) و وهاب در خانه ادریسی‌ها وجوه مشترکی دارند. به غیر از علاقه مشترکشان به کتابها، وجه مشترک دیگر غیبت پدر در زندگی هردوی آنهاست. وجه اشتراک سوم، رابطه آنها با مادرشان است. هردو رابطه‌ای توام با خشم و شرم و نفرت دارند. یعنی سفر قهرمانی آنها پیش از شروع، متوقف شده است. اگرچه هر دوی آنها به صورت آگاهانه خود را جدا از مادرانشان می‌پندارند ولی به دلیل زخمهای بزرگی که در خاطرات خود دارند عملا و در ناخودآگاه، اسیر آنها هستند.

وهاب تصویر مادر و یا شاید زن ایده‌آل را بر روی رحیلا (عمه مرحومش) فرافکنی کرده و از او یک معشوقه دست نیافتنی ساخته است. رکسانا (هنرپیشه انقلابی ساکن در خانه ادریسی‌ها) که رعنا، مادر وهاب را پس از فرار کردنش به تفلیس ملاقات کرده است؛ روایت زندگی رعنا و رحیلا را برای وهاب بازگو میکند. حالا او می‌تواند بعد از بیست سال روایت فرار رعنا از خانه و برگشت دوباره او و درنهایت مرگش را از منظر دیگری ببیند و درک کند.

رکسانا میگوید مادرت و رحیلا دو روی یک سکه بودند. هر دو باهم به فرار از این خانه فکر میکردند. آنها بیش از هر کسی به هم نزدیک بوده‌اند. بازتعریف روایت فرار مادر از خانه، احساسات وهاب را نسبت به مادرش و در واقع بخشی از رابطه وهاب با خودش و زندگی را ترمیم میکند.

مساله برای برزو به طریق دیگری پیش میرود. برزو از مادر خودش به واسطه شغلش (اداره خانه فحشا) نفرت داشته است. بعد از تراژدی خودکشی خواهرش، که مادر را مسئول آن اتفاق می‌دانست، خانه را به آتش کشیده و فرار کرده است. حالا چیزی که از اولین دیدارش با قهرمان شوکت به یاد می‌آورد این است: روزی بود که قهرمان شوکت از کارخانه ریسندگی اخراج شده بود. چرا که در اعتراض به هوس‌رانی مدیر کارخانه او را تا حد مرگ کتک زده بود.

جالب است که بعد از فرار از خانه و مادر واقعی‌اش، برزو زنی را می‌یابد که به لحاظ ارتباط با مردان و ارتباط با زنانگی خود، در نقطه مقابل مادرش قرار دارد. شوکت میگوید: هیچ‌کس در جهان حق ندارد برای شوکت لک و لوچه‌اش آب بیفتد.

وفاداری برزو به شوکت نه تنها فراتر از سلسله مراتب نظامی است بلکه در انتها میفهمیم هیچ دلیل ایدئولوژیک نیز ندارد. شوکت برای وهاب و لقا اگر قطب نمای رستگاری باشد برای برزو خود رستگاری شده است.

اما نه رکسانا و نه شوکت نمی‌توانند نقش مادر مذکر را بازی کنند. چون علیرغم توانمندی بالای هر کدام، که در حد یک اسطوره در رمان بین زنان و مردان جامعه طرفدار دارند (یکی به لحاظ اقتدار و انقلابیگری و دیگری به لحاظ زیبایی و هنرمندی)، هیچ کدام یک مرد نیستند. آنها در بهترین حالت می‌توانند این دو مرد سرگشته یعنی برزو و وهاب را در مسیر سفر قهرمانی مردانه تا نقطه آغاز همراهی کنند.

دزدیدن کلید و گذر کردن از حیطه تسلط مادر، برای مردان یعنی ایستادن پشت خط شروع. اما برای راه افتادن در مسیر، همراهی یک مرد ضروری است.

حین خواندن رمان خانه ادریسی‌ها حس میکردم شوکت، وهاب، رکسانا، برزو، لقا و سایر شخصیتهای داستان همگی در حال حمل بخشی از تاریخچه روانی همه ما هستند. همین حس نزدیکی به شخصیتهای داستان را موقع خواندن کتاب مردِ مَرد رابرت بلای هم داشتم.

افسانه آیرون جان یا مرد آهنی سفر قهرمانی مردان را فارغ از ملیت، زبان، درآمد، نژاد و حتی زمان، مرحله به مرحله به صورت نمادین توضیح داده است. من فکر میکنم این کتاب حتی راهنمای زنان نیز هست.

کمک میکند تا تلاطم‌های ناشی از سفر قهرمانی جنبه‌های مردانه درونشان را بخشی از یک نقشه جهانی بی‌زمانی و بی‌مکان بدانند و آن را تاب بیاورند.

همچنین باعث می‌شود وقتی دستشان به زیر بالشت می‌رود و جای خالی کلید را لمس می‌کند، به جای خشم و ترس و نگرانی، لبخندی بزنند و دعا کنند. برای سفر به خیریِ  پسری که توانسته است بالاخره کلید را بدزدد.