یادداشتی بر رمان جنگل نروژی - 1
رمان سال 1987 منتشر شده. یعنی نزدیک به چهل سال قبل. اولین چیزی که باعث شد نسبت به سال چاپ این رمان کنجکاو بشوم این بود که شخصیتها حین صحبت کردن بسیار با تامل جواب میدادند و پیش می‌آمد که قبل از شام سوالی از کسی پرسیده بشود و او بعد از شام پاسخ بدهد و تمام این مدت بین دو نفر به سکوت سپری شود. احتمال دادم علاوه بر خونسردی و تامل خاصی که به واسطه کلیشه‌های فرهنگی از ژاپنی‌ها انتظار میرود، نبود گوشی هوشمند و تبلت و امثال اینها در بردباری شخصیتها در مقابل سکوت بیتاثیر نیست.
تحمل سکوت در راتباط با دیگران و در ارتباط با خود، به نظرم موهبتی ارزشمند است.
البته میدوری استثناست. او از تنهایی، سکوت، بیخبر بودن و بیخبر گذاشتن بقیه چندان خوشش نمی‌آید. بر خلاف نائوکو، میدوری زیاد حرف میزند، در فاصله خرید یک نوشیدنی، نامه طولانی مینویسد و رفتن به هتل را به برگشتن به خانه ساکت خودش ترجیح میدهد. او به قدری در فرار از سکوت اصرار دارد که روزی تورو به او میگوید: برو بیرون. باکسی حرف نزن. فقط برو بیرون و تنهایی خوش باش.
شباهت واتانابه، کافکا و موراکامی
واتانابه مثل کافکا خونسرد است. عاشق کتاب، موسیقی و تقریبا میتوان گفت منزوی و بدون دوستان زیاد.
در هر دو رمان جنگل نروژی و کافکا در ساحل، شاهد حظور زنهایی در گروه همسالان و بزرگتر هستیم که روی شخص اول اثر میگذارند.
در هر دو رمان 17 سالگی سن تشدید یا شروع بحرانهاست. در جنگل نروژی خودکشی کیزوکی، عموی نائوکو و خواهر نائوکو همگی در هفده سالگی اتفاق افتاده و بحران روانی واتانابه و نائوکو هم از همین سن شروع شده است. کافکا هم در همین سن از خانه فرار میکند.
خود موراکامی مثل کافکا و تورو واتانابه تک فرزند بوده و البته هیچ وقت نخواسته است بچه دار بشود. حتی عقاید سیاسی واتانابه نیز انعکاس دقیقی از صحبتهای واتانابه در مصاحبهاش با کاوای است. بیزاری از تزویر انقلابیون و تلاش برای یافتن و ساختن معنا در جهان درونی خودت.
اخیرا کتاب دیگری خواندم با عنوان «هاروکی موراکامی به دیدار هایائو کاوای میرود». این کتاب که مکالمه طولانی موراکامی با روانکاو برجسته ژاپنی، کاوای را شرح میدهد بعد از کتاب جنگل نروژی منتشر شده است. در آن کتاب موراکامی به صراحت درباره تم کلی شخصیت‌های رمان‌هایش اینطور گفته: اغلب تنها هستند و منزوی. پدر، مادر، بچه و حتی همسر اغلب غایب هستند. شخصیتها گاهی پارتنرهایی دارند و بقیه عبارتند از دوستان و روسپیها.
مردان در جنگل نروژی
گروه ضربت نماینده مردان یا نوعی از مردانگی است که در بحبوحه سالهای بعد از 1960 به نوعی فراموش یا تحقیر شده است. او مردی نیست که در دیدار اول برای دخترها جذاب به نظر برسد وخودش هم این را فهمیده است. واتانابه از تمسخر او خجالت میکشد. گروه ضربت انگار به نسل قدیمی ژاپن تعلق دارد. جایی که تعهد و کار و زندگی یکی هستند. در آخرین صحنه حضور او در رمان میبینیم که او صرفا به برنامه ورزشی و درس محدود نمیشود و احساسات لطیفی دارد. چرا که کرم شبتاب قشنگی را به واتانابه میدهد و توصیه میکند آن را به یک دختر هدیه کند. محو شدن این کاراکتر در رمان مثل پرواز و دور شدن و سرگردانی همان کرم شبتاب بعد از آزاد شدنش توسط واتانابه است.
ناگازاوا مرد قدرتمند و کاریزماتیکی است که خیلی سریع در مرکز توجه قرار میگیرد. به نظرم او نماینده مردانگی موفق اما تهی از معناست. کسانی که قوانین بازی در جهان مدرن و سیستم سرمای‌هداری را یاد گرفته وبه خوبی بازی میکنند. او بین تلاش و کار تفاوت قائل است. جایی در رمان میگوید: مردم اغلب کار میکنند. کارهای یدی. محض رضای خدا چرا یه کم تلاش نمیکنن تا اوضاعشون رو بهتر کنن. ناگازاوا در نظام اداری و سیاسی ژاپن رشد میکند و در سلسله مراتب قدرت بالا میرود اما هرگز دلبستگی و اعتقاد خاصی به کاری که میکند ندارد. فقط آن را به بهترین شکل انجام میدهد چون برای موفق شدن لازم است. از نظر او هدف زندگی موفق شدن است و بقیه مسائل در حاشیه قرار میگیرند از جمله هاتسومی.
واتانابه انگار میان این دو جهان مردانه ایستاده است. او همراه ناگازاوا برخی شبها را بیرون خوابگاه دانشجویی و در هتل با دختران غریبه به سر میبرد و به اندازه گروه ضربت به خودش ریاضت نمیدهد. اما مثل ناگازاکی عاری از عاطفه نیست. او به خاطر دلشکستگی هاتسومی به ناگازاوا هشدار میدهد و وقتی می‌فهمد هاتسومی قربانی شده در نهایت ارتباطش را با ناگازاوا قطع میکند.
واتانابه در عین این که خودش را مجبور به ادامه تحصیل و تمام کردنش میکند، درگیری‌های عاطفی خودش را حتی با مردان دارد. ابراز احساساتش نسبت به پدر میدوری و گروه ضربت نشان‌دهنده توانایی همدلی او با هم‌جنسان خودش و پذیرش جنبه‌هایی از آنها در وجود خود است.
با توجه به اینکه هنوز رمان گتسبی بزرگ را نخواندهام نمیدانم ارتباط آن رمان با جنگل نروژی در چه بوده است اما احتمالا موراکامی حرفهایی برا گفتن داشته که مستقیما نگفته است ولی با اشاره به رمانهایی که راوی میخوانَد سعی داشته در لفافه به ما بفهماند. وجه مشترکی احتمالا بین رمان گتسبی بزرگ، ناگازاوا یا واتانابه باشد.
زنان در جنگل نروژی
نائوکو اولین زن رمان است. علیرغم سکوت و ناتوانی او در حرف زدن که بعدها معلوم میشود اولین نشانه‌های بیماریش بوده است خواننده میتواند تا حد زیادی درباره او اطلاعات کسب کند. البته راوی داستان چیز زیادی درباره او به ما نمیگوید. جز وصف زیبایی نائوکو و حسرت از اینکه تنی چنان زیبا چطور میتواند بیمار باشد.
گسست بزرگی بین ذهن و جسم نائوکو وجود دارد. ظاهرا غم کیزوکی او را در خود میبلعد اما من گمان میکنم این تنها دلیلش نبود. ریشه‌های بیماری روانی نائوکو در خاطراتش با خانواده خودش (قبل از مرگ کیزوکی) قابل مشاهده است. حتی عشق صمیمانه واتانابه نیز زمانی که به اوج خودش رسید و جنبه فیزیکی به خود گرفت نتوانست به نائوکو کمک کند. این طور که من از داستان استنباط کردم آن رابطه روز تولد نائوکو اتفاقی بود که باعث شد نائوکو مطمئن شود مشکل از اوست و همین بار غم او در مورد مرگ کیزوکی را سنگین‌تر کرد و او را به سمت فروپاشی برد.
میدوری نقطه مقابل نائوکو است. او به قدری در توضیح خودش استاد است که جایی برای کنجکاوی ما باقی نمیگذارد. او به همان راحتی که درباره سرخوردگی دوران نوجوانی و بی‌مهری والدینش صحبت میکند میتواند تا پای جان از پدر بیمارش مراقبت کند. و بگوید مطمئن نیست که پدرش را دوست دارد اما قبولش دارد. چون جوری عاشق مادرش بوده که تحسین برانگیز مینماید.
همزمان میدوری میتواند از دلخوشیهای زندگی‌اش بی‌واسطه و صریح صحبت کند. از سرخوشی‌اش موقع آشپزی و لذت جنسی. میدوری اصلا نگران واکنش بقیه نیست و میگوید: هیچ وقت اهمیت نمیدیم همسایه‌ها چی میگن.
هاتسومی زن ایده‌آل سنتی ژاپن است. وفادار و تسلیم قوانین مردسالارانه جامعه که البته در نهایت قربانی مردانگی خشن و سَمی ناگازاوا میشود. او امیدوار است کج‌رویهای ناگازاوا به واسطه صبر و متانت و بزرگواری او در نهایت تمام بشود و ناگازاوا بتواند به او وفادار بماند اما آن مرد به دنیای دیگری تعلق دارد.
ریکو جنبه جالبی از روح ماست. مثل سه زن دیگر داستان درد را در خودش دارد. دردش را درونی کرده است و بهای آن را با سپری کردن دوران درمان و نقاهت در بیمارستان و آسایشگاه پرداخته است مثل نائوکو. طنز دارد و مثل میدوری میتواند بخشهایی از خودش و دیگران را با کنایه بیان کند. او زنانگی سنتی را هم مثل هاتسومی در دل خودش دارد. مثل وقتی که هدیه میبرد برای صاحبخانه واتانابه و نگران حساسیت اوست برای حضورش در خانه.
میدوری دوبار بعد از مرگ پدرش به سفر رفت. وقتی احساس کرد سفر با نامزدش به او خوش نگذشته است خودش تنهایی دوباره رفت سفر. می‌گفت مراسم ترحیم در مقایسه با مریض‌داری واقعا تفریح به حساب میاد. او تلخی چندین مرگ مشابه را در خانواده و عزیزان نزدیکش دیده بود و به این نتیجه رسیده بود که بهترین کار در زندگی این است که با خودت و بقیه روراست باشی و لذت ببری. از خوردن، سفر کردن، خوابیدن، دوست داشتن کسی و حتی خیس شدن زیر باران.
میدوری برای من یادآور آن جمله است که حسگر غم و شادی در درون ما یکیست. اگر حسگر غم را از کار بیندازی حسگرهای شادی هم کار نمیکنند و نخواهی توانست لذت زندگی را درک کنی.
میدوری به نظرم شبیه اسکروچ در سرود کریسمس است که پس از چشم در چشم شدن با مرگ توانسته است دوباره به زندگی برگردد و بینهایت از این فرصت شادمان است.
جمله معروف میدوری این است: زندگی یک جعبه شیرینیه. گاهی فقط لازمه شیرینی‌هایی رو که دوست نداری بلمبونی تا نوبت به شیرینی‌های مورد علاقت برسه. زندگی یه جعبه شیرینیه.
زنان جنگل نروژی هر کدام به نوعی در برابر تروماهای زندگی واکنش میدهند. میدوری بدنش را دارد و لذتهای ساده جسمانی را. ریکو گیتارش را دارد و با کمک آن بین درد و التیام پلی ساخته است. اما نائوکو سکوت و هاتسومی انفعال پیشه میکنند و در نهایت به مرگ میرسند.
ریکو در پایان داستان با پوشیدن لباسهای نائوکو از آسایشگاه خارج میشود، به توکیو می‌آید و در نهایت بعد از ملاقات با واتانابه به زندگی روزمره و عادی بازمیگردد. او با آمدنش در لباس نائوکو و رابطه شبانه‌اش با او (اگرچه در نسخه فارسی حذف شده است) به نوعی آیین گذار از مرگ را برگزار میکند.
به این ترتیب واتانابه میتواند به غم و اندوه نائوکو شکلی بدهد و آن را در قفسه‌ای بایگانی کند. و ریکو اعتماد به نفس زندگی در دنیای خارج از آسایشگاه را به دست می‌آورد. این یک رابطه نمادین و درمانی است. نه صرفا صمیمانه، عاشقانه یا کامجویانه. ریکو به واتانابه کمک میکند غم نائوکو و لذت میدوری را همزمان در زندگی احساس کند و بابت هیچ کدام شرمنده نباشد. هر دو را به تمامی حس کند. همان طور که خود زندگی هست.
